Hoe ontstaan edelstenen?

Geschreven door

op

Close-up van paarse amethistkristallen die rechtop uit het gesteente groeien

Een edelsteen is meestal een mineraal dat mooi, zeldzaam en hard genoeg is om in een sieraad te dragen. Hoe een steen ontstaat, bepaalt voor een groot deel hoe hij eruitziet en hoe sterk hij is. Grofweg zijn er vijf manieren.

Vijftien ruwe, ongeslepen mineralen in verschillende kleuren in rijen op een witte ondergrond
Zo zien veel stenen eruit voordat ze geslepen worden. Foto: Franco Antonio Giovanella via Unsplash

Diep in de aarde: diamant

Diamant is pure koolstof. Hij ontstaat in de aardmantel, op ongeveer 150 tot 200 kilometer diepte, waar de druk en de temperatuur enorm hoog zijn. Alleen daar gaan koolstofatomen zo dicht op elkaar zitten. Naar boven kwamen de diamanten met snelle vulkanische uitbarstingen, via zogeheten kimberlietpijpen. De meeste diamanten zijn tussen de 1 en 3,5 miljard jaar oud.

Zes geslepen diamanten op een rij op een zwart, spiegelend oppervlak
Geslepen diamanten. Foto: Edgar Soto via Unsplash

Uit afkoelend magma: toermalijn, topaas, aquamarijn en peridoot

Als magma onder de grond langzaam afkoelt, blijft er aan het eind een vloeistof over die rijk is aan water en zeldzame elementen. Daaruit groeien soms grote, heldere kristallen. Het gesteente waarin dat gebeurt heet pegmatiet. Toermalijn, topaas en aquamarijn komen vaak uit pegmatiet. Peridoot is een ander verhaal: dat mineraal ontstaat in de aardmantel en komt met lava mee naar boven.

Door druk en hitte omgezet: robijn, saffier en granaat

Bestaand gesteente kan door druk en hitte veranderen zonder te smelten, bijvoorbeeld als gebergten worden gevormd. Daarbij ontstaan nieuwe mineralen. Robijn en saffier zijn allebei korund, een mineraal van aluminium en zuurstof. Een klein beetje chroom maakt korund rood: dan heet het robijn. IJzer en titaan geven de blauwe kleur van saffier. Ook granaat ontstaat vaak op deze manier.

Door heet of koud water: smaragd, opaal en turkoois

Water dat door gesteente trekt, neemt stoffen mee en zet die elders weer af. Smaragd is een beryl die groen kleurt door chroom of vanadium. Hij ontstaat vaak waar hete vloeistoffen door scheuren in het gesteente stromen. Opaal vormt zich dichter bij het oppervlak, als water met opgelost silica in holtes achterblijft en indroogt. De kleine bolletjes silica breken het licht, en zo ontstaat het bekende kleurenspel. Turkoois ontstaat in droge gebieden, waar regenwater door koperhoudend gesteente zakt.

Uit de levende natuur: parel en barnsteen

Niet elke edelsteen is een mineraal. Een parel groeit in een schelpdier, dat laagje voor laagje parelmoer afzet rond iets wat binnengedrongen is. De meeste parels die je nu koopt, zijn gekweekt. Barnsteen is boomhars die miljoenen jaren geleden is verhard.

Wat betekent dit voor je sieraad?

De manier waarop een steen ontstaat, bepaalt ook hoe hard hij is. Hardheid wordt gemeten op de schaal van Mohs, van 1 tot 10:

  • Diamant: 10
  • Robijn en saffier: 9
  • Topaas: 8
  • Smaragd en aquamarijn: 7,5 tot 8
  • Granaat en toermalijn: ongeveer 7
  • Opaal: 5,5 tot 6,5
  • Parel: 2,5 tot 4,5

Voor een ring die je elke dag draagt, is een harde steen zoals diamant, saffier of robijn de veiligste keuze. Zachtere stenen zoals opaal en parel zijn prachtig in oorbellen of een hanger, waar ze minder snel ergens tegenaan stoten. Smaragd is redelijk hard, maar kan door kleine insluitsels breken bij een harde klap. Bij het ontwerpen en zetten houd ik daar rekening mee.

Heb je een steen in gedachten voor een sieraad? Vertel me wat je zoekt.

Geef een reactie